در یکی از روزهای سرد زمستان سال گذشته "ماری اسمیت جونز" آخرین بازمانده بومیان "ایاک" آلاسکا و تنها کسی که می توانست به زبان این گروه از سرخ پوستان ساکن شمال غرب آمریکا سخن بگوید، در سن ۸۹ سالگی درگذشت. با مرگ او یک زبان دیگر هم در دنیا از بین رفت. از خانم جونز هفت فرزند به جای مانده، ولی آنها قادر به سخن گفتن به زبان مادری خود نیستند، چون در آلاسکا زبان آنها ممنوع بوده و مردم بومی مجبور بودهاند فقط به انگلیسی صحبت کنند.
سازمان ملل متحد پیشبینی میکند که بیش از ۴۰ درصد از زبان های دنیا سرنوشت مشابهی چون سرنوشت زبان بومیان ایاک خواهند داشت. برای نجات و حفظ این زبان ها سازمان ملل و یونسکو هر ساله برنامه های متعددی را تدارک می بینند و دولت ها را برای پاسداری از زبان های رایج اقلیت های کشور خویش تشویق می کنند.اما این روزها و با نزدیک شدن حادثه کوی دانشگاه در 18 تیر ماه سال 1378 محفل های بحث و تبادل نظر میان دانشجویان شکل تازه و امیدوار کننده ای را به خود گرفته است و یکی از مباحثی که همواره در میان دانشجویان دانشگاه هایی که در آن تنوع قومیتی وجود دارد (مانند دانشگاه تبریز) مطرح است، مسئله زبان مادری و چگونگی حفظ آن از زوال یا تضعیف است.در اصل ۱۵ قانون اساسی کشور ما در خصوص آموزش زبان های محلی این چنین آمده است: "استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است.“
این در حالی است که بسیاری از قومیت های ساکن در ایران نسبت به فراهم نشدن شرایط برای آموزش زبان مادری شان اعتراض دارند.روانشناسان معتقدند زبان مادری وسیله تفکر فرد است و این بدان معنی است که از دست دادن زبان مادری، از دست دادن قوه تفکر است که این نهایتا به رشد نیافتن در همه وجوه علی الخصوص بعد فرهنگی و در معرض تهدید قرار گرفتن هویت انسان منجر می شود. هایدگر، فیلسوف آلمانی،معتقد است که انسان در خانه زبان است که فکر می کند و زبان مادری زبان ارتباطی نیست. گرچه زبان ها تحت تاثیر یکدیگر قرار می گیرند وتوانمندی یک زبان با الگو برداری از زبان های دیگر می تواند تا حدودی افزایش یابد ولیکن این امر برای هویت زبان ها از این حیث مخاطره آمیز است که این تاثیر پذیری تا جایی باشد که تکلم کردن به زبان بومی و محلی فراموش شود، و نهایتا آخرین بستر زبان بومی از دست برود. با این اوصاف، در افتادن با زبان مادری هر ملت یا قومی مبارزه با عمیقترین جنبه هویت آنهاست. محروم کردن قومیت ها از حقوق اولیه ای مانند آموزش زبان مادری ، بزرگترین ضربه ای است که به این انسان وارد می آید. چه از لحاظ ذهنی، چه از لحاظ روانی و شخصیتی این شخص همیشه دچار مشکل است زیرا رابطه فکر کردن و صحبت کردن از بین می رود. در شرایط حساس حال حاضر بسیاری از فعالان اجتماعی و سیاسی کشور، از قومیت های مختلف، مهمترین خواسته قومیت ها از نظام را آموزش زبان مادری می دانند.
پر واضح است که هیچ انسانی حاضر نیست هویتش را به آسانی از دست دهد.از زمان سلطنت پهلوی تا به امروز همواره یکی از دلایل اصلی بروز حرکت های اعتراض آمیز قومیت های ایرانی علی الخصوص اکراد و آذری ها، تلاش برای جلوگیری از زوال هویت این قومیت ها بوده است. به هر حال باید از تجربه دیگر کشورها نیز استفاده کرد. کشورهایی مثل سوییس که مردم به چند زبان صحبت می کنند و توانستند آن کشور را اداره بکنند و از لحاظ زبانی مشکلی ندارند. و یا کشورهایی مثل هندوستان که انبوه زبان ها در کنار هم زندگی می کنند و ما می توانیم این تجربیات را از این کشورها بگیریم. نکته دیگر این است که مسئله زبان جهانی شده، به همین خاطر سازمان ملل سال ۲۰۰۸ را سال زبان نامگذاری کرده و این اهمیت مسئله را می رساند. لذا در شرایط حساس امروز اجرای اصل 15 قانون اساسی می تواند زمینه های بوجود آمدن وفاق و همدلی میان قومیت های مختلف کشور را (که کشورمان امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد)فراهم آورد.
